Muzeum Błogosławionego Księdza Jerzego Popiełuszki w Okopach

Muzeum Błogosławionego Księdza Jerzego Popiełuszki w Okopach to obiekt upamiętniający tragicznie zmarłego duchownego, błogosławionego księdza Jerzego Popiełuszkę, zlokalizowany w jego rodzinnej wsi Okopy na Podlasiu. Za koncepcję architektoniczną, projekt budynku, wystawy stałej oraz wnętrz odpowiada Mirosław Nizio i pracownia Nizio Design International. Muzeum stanowi hołd dla jednej z najważniejszych postaci w dziejach Polski XX wieku – symbolu wolności, niezłomności i duchowego oporu wobec totalitaryzmu.

Projekt zakłada stworzenie nowoczesnego Muzeum–Domu Pamięci, silnie zakorzenionego w lokalnym krajobrazie i duchowości miejsca. Architektura budynku i koncepcja wystawy stałej osadzone są w doświadczeniu polskiej prowincji czasów PRL-u oraz w wartościach, które wyznawał i propagował ks. Jerzy Popiełuszko – prawdy, odwagi i duchowej siły. Obiekt będzie pełnił funkcję nie tylko instytucji kultury, ale również przestrzeni refleksji, modlitwy, spotkań wspólnotowych i miejsca pielgrzymek. Budynek o powierzchni ok. 1200 m² przyjmie uniwersalną, ascetyczną formę inspirowaną skromnością i symboliką architektury Podlasia oraz Wschodniego Mazowsza z jego wiejskimi chatami, przydrożnymi kapliczkami i lokalnymi kościołami.

Współczesna w formie bryła zespoli się z malowniczym krajobrazem wsi, łąk i lasów północnego Podlasia. W projekcie zastosowane zostały lokalne materiały: beton z kruszywem, żwir i kamień naturalny, charakterystyczne dla tradycyjnego budownictwa regionu. Naturalny proces ich starzenia – patynowania – pod wpływem warunków atmosferycznych sprawi, że muzeum z biegiem lat zyska na szlachetności, stając się organiczną częścią otoczenia. Mając na uwadze, że obiekt powstanie w miejscu urodzenia księdza Jerzego w Okopach, przyglądaliśmy się okolicznej, skromnej zabudowie z kamienia, żółtych cegieł, drewna. Dostrzegłem w tych rejonach, w okolicach Podlasia i Mazowsza Wschodniego, rzecz szczególną – skromne, drewniane lub kamienne kapliczki, które stały się dla mnie inspiracją. Na kształt bryły wpłynęły również kościoły: gotyckie, z attyką, z wklęśnięciami – mówi autor koncepcji Mirosław Nizio.

Centralnym elementem założenia architektonicznego jest Miejsce Skupienia, przykryte dwuspadowym dachem i górujące nad całością obiektu wtopionego w tektonikę terenu. Surowa elewacja kapliczki wykonana zostanie z betonowych bloków z lokalnego kruszywa. Między blokami o wymiarach 80×40 cm pozostawione zostaną prześwity – pionowe i poziome linie rozsiane po zewnętrznej strukturze, które spotęgują wrażenie dynamiki. Zabieg ten nada architekturze dodatkowy wymiar, przypominając o tragicznie przerwanym życiu ks. Jerzego Popiełuszki, a jednocześnie wydobędzie z bryły, w sposób niedosłowny, symbol krzyża. Prześwity, podobnie jak wąskie otwory między balami drewna w wiejskiej chacie czy witraże w gotyckiej katedrze, wpuszczą do wnętrza naturalne światło. Wieczorem i nocą światło będzie emanować na zewnątrz, upodabniając zwieńczenie Miejsca Skupienia do kamiennej latarni.

Podążając w kierunku lasu zwiedzający zatrzymają się na krawędzi symbolicznej tamy. Po ścianie tego dramatycznego uskoku, zbudowanego z betonowych bloków, spływać będą strumienie wody. Betonowa konstrukcja i szum wody staną się czytelnym nawiązaniem do tamy we Włocławku – miejsca śmierci ks. Popiełuszki, a także do wody jako symbolu życia i obmycia z grzechów. W dolnej części założenia odgłosy przyrody, zieleń i naturalny kamień tworzą przestrzeń wyciszenia i refleksji. Na wybranych blokach wchodzących w skład pulsującej struktury głównej ściany pamięci umieszczone zostaną nazwiska księży prześladowanych w okresie PRL.

Dzięki prześwitom w ścianie pomieszczenia użytkowe wypełni światło dzienne. Wewnątrz obiektu znajdą się przestrzenie funkcjonalne: wystawa stała z rekonstrukcją warszawskiego mieszkania kapłana, wejście do Miejsca Skupienia, przestrzenie wystaw czasowych, sala audytoryjna, a także przestrzeń biurowa z biblioteką, czytelnią i aneksem kawiarnianym. Ekspozycja stała przybliżać będzie biografię duchownego, jego działalność duszpasterską i społeczną, a także kontekst historyczny czasów PRL-u, inwigilacji przez Służbę Bezpieczeństwa i wreszcie jego męczeńskiej śmierci.

Muzeum Błogosławionego Ks. Jerzego Popiełuszki zostało pomyślane jako miejsce pamięci oraz – co równie istotne – lokalne centrum aktywności. Celem instytucji, która w przyszłości stanie się oddziałem Muzeum Podlaskiego w Białymstoku, będzie nie tylko gromadzenie i udostępnianie materiałów dotyczących życia kapłana, ale również inspirowanie do działań edukacyjnych, badań naukowych i aktywności społecznej. W jej obrębie znajdą się przestrzenie umożliwiające spotkania, modlitwę, działania edukacyjne i integracyjne dla lokalnej społeczności, pielgrzymów i turystów. Tym samym projekt odpowiada na potrzeby współczesnej infrastruktury kultury, uwzględniając również długofalowy rozwój mniejszych ośrodków wiejskich i regionalnych.

W lipcu 2025 roku rozpoczęła się faza realizacyjna inwestycji. Otwarcie muzeum planowane jest na październik 2027 roku, w 43. rocznicę śmierci ks. Jerzego Popiełuszki.